Dla przeciętnego mieszkańca Mielca czy jakiegokolwiek innego polskiego miasta, słowo to może brzmieć obco. Jednak w tradycyjnej kulturze romskiej stanowi ono oś, wokół której kręci się podział całego ludzkiego świata. Świat ten od zawsze dzielił się bowiem dychotomicznie: na „swoich” i „obcych”.
Kim więc jest legendarny „gadzio”?
W najprostszym tłumaczeniu to po prostu nie-Rom. Każdy, kto nie narodził się w romskiej społeczności i nie płynie w nim romska krew, automatycznie staje się dla nich gadziem. Co ciekawe, etymologia tego słowa sięga starożytnych indyjskich dialektów i pierwotnie oznaczała rolnika lub człowieka prowadzącego osiadły tryb życia. Dla wędrujących dawniej taborów, osiadły „gadzioo” był kimś z zupełnie innej rzeczywistości.
Przez stulecia podział na Romów i gadziów nie był jedynie niewinnym nazewnictwem. To twarda, kulturowa i duchowa granica. Wokół niej zbudowany jest cały romski kodeks obyczajowy – romanipen. Przewiduje on surowe zasady dotyczące czystości rytualnej, higieny czy relacji społecznych.
Współczesne realia
Dziś jednak ten niewidzialny świat dynamicznie się zmienia, co doskonale widać również w lokalnych społecznościach. Współczesne realia, edukacja, wspólne projekty i codzienne sąsiedztwo sprawiają, że dawne, sztywne podziały zaczynają powoli tracić na sile.
Choć słowo „gadzio” wciąż funkcjonuje w języku i domach Romów, relacje z zewnętrznym światem wyglądają zupełnie inaczej niż jeszcze kilkadziesiąt lat temu. Młode pokolenie Romów nie widzi już w gadziach wyłącznie „obcych”, przed którymi należy chronić swoje sekrety. Codzienna integracja w szkołach czy lokalnych świetlicach sprawia, że dawne mury zastępowane są przez naturalną ciekawość i chęć współistnienia.
* Ten artykuł został opracowany przy wsparciu Journalismfund Europe. www.journalismfund.eu
